Деһқанчилиқ

Уйғурларниң хели бурунла шәһәрлишип, овчилиқ, чарвичилиқтин тәдриҗий деһқанчилиқ, қол һүнәрвәнчилик кәспигә йүзләнгән вә иптидаий териқчилиқтин тәдриҗий һалда өзигә хас олтурақлашқан деһқанчилиқ игилики бәрпа қилип, буғдай, қонақ, арпа, гүрүч, териқ, маш қатарлиқ данлиқ зираәтләрни териған вә териқчилиқ сайманлирини ихтира қилған.

Деһқанчилиқ сайманлири: қош, боқуса, йалғуз оғул, сөрәтмә тахтай, тармақ, тулуқ, кәтмән, орғақ, отиғуч, ара, күрәк, ғәлвир, өткәмә, момайағач, шамалдурғуч, соқа қатарлиқлардин ибарәт.

Териқчилиқ усули: уйғурлар йәрлик усулда териқчилиқ қилиду, күзги буғдайни қонақ йиғивелинғандин кейин йәрни тахтилап (түзләп) оғутлап, оса қилип ағдуруп аптапқа салиду. Нәмлик тәңшәлгәндә қайта ағдуруп, уруқ салиду. Уруқ үстини дәссәп йаки сөрәм селип чиңдайду (уруқни басуриду). Буғдай үнгәндә бәзиләр малға йегүзүлиду, бәзиләр майса үстидин тулуқ сөрәп майсиниң қәрәлсиз өсүшини чәкләйду. Әтийазда, йәргә тармақ селип бошитиду. Әхләт – чаварларни тазилайду. Майса бих сүрүп он – он бәш сантиметир өскәндә, сепил йаки кона там тописи билән топилайду. Йава от – чөпләр отиғуч билән елип ташлиниду.

Йазғи буғдай 2– айниң ахирлирида йуқириқи усул билән терилиду. Күзги буғдай алдида, йазғи буғдай арқидин пишиду.

Ашлиқ йиғиш: дәл вақтида орғақ билән оруп бағ қилип бағлайду. Мәхсус хаман раслайду. Хаман орни түзлинип чиңдилиду. Оттуриға мома йағач қадап йәргә әнҗү (бағланған буғдай)ни чувуп селип, улағқа тулуқ сөритип момини айландуруп, буғдайни башақтин аҗритиду. Бир адәм улағ һәйдәшкә, йәнә бир адәм әнҗүни өрүп улағ вә тулуқ астиға ташлап беришкә мәсул болиду. Башақтин айрилған буғдай астида қалиду. Саманни елип ташлап йағач гүрҗәк билән шамалға қарап соруйду, шамал болмиса әдийал билән гуппаң етип шамал болмиса әдийал билән гуппаң етип шамал чиқириду.

Қонақ: буғдай орулуп болғандин кейин терилиду. Териш җиддий болидуки, әтигәндә салған уруқ билән чүштин кейин салған уруқниң пишишида пәрқ болиду. Оташ, суғириш вақитқа қарап бәлгилиниду. Қонақ пишқанда үзүвелип, палиңни сойуп ташлап, калтәк билән соқуп мәдәктин аҗритиду.

Қаидә – йосунлар: хаман елинғанда шу мәйданда болған, қаришип бәргән кишиләргә һосул хушаллиқи билән кәпсән берилиду. Омумий мәһсулат садиғиси үчүн мәдрис, мәсчит, имам, мәзин, хатипларниң расхотини мәқсәт қилип, мәһсулатниң ондин бирини өшрә бериду. Буғдай, қонақлар орулуп, хаманға тошуп болғандин кейин, еңизлиқта йоқсулларниң башақ теривелишиға йол қойиду. Җан – җаниварлар һәққи дәп топанларни етизға чечип қойиду.

Деһқанчилиқниң пәсил характери наһайити күчлүк болғачқа, йиғим – терим мәзгилидә уйғур деһқанлири өз ара һәмкарлиқ лапқутлишиш түзүмини йолға қойған.

Терим вә йиғим адәтлири

Уйғур деһқанлири деһқанчилиқ вақтиниң йетип келиш вақти, қайси хил уруқни қайси вақитта салса (териса) йахши болидиғанлиқини һесаблап туриду вә шу йилқи қишлиқ қар, җүмлидин әтийаз вә йазда болидиған йамғурларни мөлчәрләп туриду. Мубада, һөл – йиғин аз болуп қурғақчилиқ йүз бериш шәписи болидиған болса, кона қаидиси бойичә, пүтүн йурт хәлқи улуғ мазарлар йаки қәдимки җайларға йиғилип кала, қой өлтүрүп һәрбир адәм халиған нәрсә елип чиқиду, қан қилип, йағ пуритип су тәләп қилип дуа – тәкбир қилип тәңригә сеғиниду, бу мурасимни«зара хәтмә» дәп атайду.

Зара хәтмидин кейин, һәрбир деһқан өз етизлирини түзәп су келишни күтиду вә өзигә тушлуқ етиз бешида қой, кала дегәндәк җанлиқларни сойуп «қан қилип» нәзир қилиду. Җамаәт йиғилиду. Бу йиғилишта деһқанчилиқ рисалиси оқулуп, деһқанларниң етиз – ериқ ишлирида риайә қилишқа тегишлик болған қаидиләр тәшвиқ қилиниду. Болупму, рисалидики бәдәнни пакиз, пак тутуш, териқчилиқ вақтида, пирларға сеғиниш, шәриәт әмрини бәҗа қилиш, етиқадини пак қилиш, аллани йад етиш, уруқни оң қол билән селиш, хапилиқ – аччиқлиништин халий болуш, кәң қорсақ болуш, алимларни дост тутуш, қош қетиш, тап бешидин йениш усули, деһқанчилиқ сайманлирини асраш вә қәдирләш, өшрә, кәпсән бериш, йалғуз буғдай, қонақ теримай, қоғун – тавуз, маш, пурчақ, көктат қатарлиқ һәрхил зираәтләрни териш, бағ бина қилиш вә асраш қатарлиқ қаидиләр тәшвиқ қилиниду.

Йиғим вақтида, хаман бешида бәрикәт тиләп йәнә бир қетим қан қилип дуа – тәкбир оқулиду.

Хаман чәшлинип болғанда, алди билән «чәш бурни» дәп бир ғәлвир ашлиқни айрим қойиду, андин һәр он ғәлвиридин бирини өшрә дәп айрип қойуп, мәсчит, мәдрисләргә бериду.

Аилә башлиқи кәпсән дәп аилә әзалири вә йеқин уруқ – туғқанлириға, хаман үстигә кәлгән йоқсулларға мувапиқ өлчәмдә ашлиқ бөлүп бериду. Җан – җаниварлар һәққи дәп хаманда қалған чар буғдайни әтрапқа чечип қойиду. Йоқсулларниң башақ теривелишиға йол қойиду. Буларни садиқиға, әлгә нәп дәп билиду.

Қоғун териған деһқанлар уруқ селиш вақтида нәзир (қан) қилип уруқ салиду.

Бағвәнләрму мевиләр бих уруш вақтида, дуа – тәкбир өткүзиду. Мевә пишқанда һәрқандақ киши бағқа кирсә халиғанчә йейишигә рухсәт қилиниду. Беғи йоқ қолум – қошна вә уруқ – туғқанлириниң аилисигә давамлиқ мевә киргүзүп туриду.

Хаман нахшиси

Хаман тепиш – деһқанчилиқ әмгикиниң әң җиддий вә әң үмидлик мәзгили болғачқа, деһқанлар хаманниң мол һосуллуқ болушини тиләп һәрхил ерәмлик адәтләргә әмәл қилиду. Әнә шундақ ерәмлик адәтләрниң бири уйғурларниң хаман қатқанда ейтидиған «хаман нахшиси»дин ибарәт.«Хаман нахшиси»ни һәммә деһқан ейтмайду вә ейталмайду. Йурт вә мәһәллә ичидә «хаман нахшиси»ни ейтидиған бир нәччә тәҗрибилик пешқәдәм деһқанлар болуп улар тәклип билән йаки өз ихтийарлиқи билән йурт – мәһәллидики хаманлиқларниң арилап қәрәллик һалда ‹хаман нахшиси›ни ейтиш бирхил әнәнигә айланған.

‹Хаман нахшиси› уйғурлар арисида «лай – лай» дегән мәхсус нам билән аталған.«Лай – лайчилар» адәттә оң долисиға арини елип, қоли билән сол қулиқини тутуп, хаманға қатқан ат – улағларниң момини дәвр қилип айлинишиға әгишип, мәһәллә – койға аңланғудәк йуқири аваз билән «лай – лай» салиду. «Лай – лай» ейтқанда, униң авазини аңлиған һәрқандақ киши қиливатқан ишини тохтитип, диққәт билән тиңшайду. Деһқанлар арисида «лай – лайчилар» йуқири инавәткә игә. Деһқанларниң қаришичә, «лай – лай» селинмиған хаманда бәрикәт болмайду. «Лай – лай» җин – шәйтанларни қоғлап, әрваһларни хаманға чақириш үчүнмиш. «Хаман нахшиси» ниң ритими хаманға қатқан ат – улағларниң меңишиға маслашқан болуп, аһаңи наһайити сүрлүк вә җушқунлуқ болуп, аңлиғучиларниң қәлбини титритиду. Нахшида деһқанниң һосулни тезрақ йиғивелиш арзуси вә мол һосул елиш үмиди, терилғу улақлириниң деһқанларниң бу һайванларға болған муһәббити қатарлиқ мәзмунлар күйлиниду. Шуниң билән биллә бу қошақлар хаман тепиш әмгикиниң еһтийаҗиға биваситә маслашқан болуп, һарғинлиқни азайтиш, әмгәк үнүмдарлиқини өстүрүп әмгәк мәйданиға җушқун кәйпийат беғишлаш қатарлиқ җәһәтләрдә наһайити чоң рол ойнайду. Мәсилән:

Лай – лай

Дәссәңлар, йанҗиңлар, җаниварлирим

Мәйдә болсун.

Данни айрип чәшләңләр, җаниварлирим

Хаман толсун

Лай – лай – лай ...

Нәқрат:

Дәссәңларәй – йанҗиңлар, җаниварлирим

Хам толсун.

Лай – лай – лай ...

Уйғурлар арисидики «лай – лай» дәп аталған «хаман нахшиси» ниң текисти һәммә районларда бирдәк, муқим болувәрмәйду. Әмма аһаң, ритимлири бирқәдәр охшашлиққа игә.

Көктатчилиқ

Уйғурларда көктатниң түри көп, тарихи узун. Улар кәспий көктатчилиқ билән қошумчә көктатчилиқтин ибарәт икки хил көктатчилиқни тәң елип барған. Кәспий көктатчилар мәхсус көктат териш, көктатларни парчә, топ сетиш билән шуғуллиниду. Қошумчә көктатчилар асасән өзлиригә лазимлиқ йазлиқ көктатларни териштин башқа, күзлүк көктат терип базарни қишлиқ көктат билән тәминләйду. Йәни базар күнлири деһқанниң сәвзә, пийаз, чамғур, туруп, йесивиләклири базарға кириду.

Кәспий көктатчилар асасән базарға йүзләнгән болғачқа, 2 – айдила қизил муч, көк муч, шохла, йесивиләк, педигән, калләкбәсәй қатарлиқ көктатларни сандуқларға терип аилисидә өстүрүп, 4 – майға кәлгәндә көчүрүп пәрвиш қилиду. Улар йеңи сәй – көктат билән базарни бурунрақ игиләш җәһәттә өзара бәслишиду. Көктатчилиқ билән қошумчә шуғуллинидиған кәң деһқанлар, ормида буғдай орулуп болғандин кейин орниға сәвзә, пийаз, көк туруп, чамғур, йесивиләк, калләкбәсәй қатарлиқ қишлиқ көктатларни терийду. Бу хил көктат териш уйғур деһқанлириға омумлашқан.

Уйғур деһқанлири 10 – айдин башлап 11 – айғичә көктатлирини йиғиштуруп, сәвзә, чамғур, туруплирини териған етизиға көмүп, башқа көктатларни гәмидә сақлайду.

Деһқанлар күздин башлап әтийазғичә һәрбир базарға өзлири териған көктатлирини әкелип топ вә парчә сатиду. Базар күнлири һәммә базарда қишлиқ көктат сетилиду. Мушу қошумчә кирим билән деһқанлар өзлириниң һәрхил турмуш еһтийаҗлирини қамдайду.

Адәттә шәһәрләрдә һәрбир коча йаки мәхсус орунларда көктат дуканлири болиду. Бу дуканлар йил бойи көктатларни топ елип парчә сетиш тиҗарити қилиду. Уларниң сода қилиш усули йәрлик өрп – адәткә маслашқан. Улар херидарларниң пулиниң аз – көплүкигә қаримай, бар көктатларниң һәммә түридин а з– аздин берип, херидарға иллиқ муамилә қилиду. Топ елип парчә сатидиған мундақ кәспий көктатчилар көктатниң пакизлиқи вә көркәмликигә алаһидә етибар бериду.

Бағвәнчилик

Уйғурлар арисида ‹беғи йоқниң җени йоқ› дегән тәмсил бар. Дәрвәқә, уйғурларниң адитидә көкәртишкә наһайити әһмийәт бериду. Уларниң етиқадида, бирәр түп дәрәх тикип пәрвиш қилиш наһайити чоң саваблиқ иш, дәп қарилиду. Бостанлиқ уйғур тәбиитини характерләйдиған муһим бәлгиләрниң бири. Уйғурлар олтурақлашқан һәрқандақ йеза – мәһәллидә бүк – барақсанлиқ бағ болиду. Бу һал уйғурларниң турмуш адитидә деһқанчилиқтин қалсила бағвәнчилик иккинчи орунда туридиған муһим игилик шәкли икәнликини испатлайду. Шундақ болғачқа, шинҗаң мевә – чевиниң макани дәп қарилиду.

Шинҗаңниң бағвәнчилик игилики асасән уйғурлар топлишип олтурақлашқан районларға мәркәзләшкән болуп, мевә түрлириниң көплүки, сүпитини йахшилиқи билән дунйаға мәшһур. Шинҗаңниң бағвәнчилик игиликигә даир мәлуматлардин қариғанда, бу җайдин чиқидиған йәрлик мевиләрниң түрлири йүз хилдин ашиду. Бир қәдәр кәң омумлашқанлири өрүк (сортлири хувәйни өрүк, әнҗан өрүк, майсән өрүк, йағлиқ өрүк, хәшшәк өрүк, сәмәт өрүк, кишмиш өрүк, көк пишар, гүл өрүк қатарлиқлар), шаптул, тоғач, үзүм, анар, әнҗүр, алма, амут, чилан, җигдә, үҗмә, беһи, әйнула, пистә, бадам, йаңақ, алграт, җинәстә қатарлиқлардин ибарәт. Һәрбир мевә түрлириниң йәнә хилму хил сортлири бар. Хотән шаптули, қағилиқ йаңиқи, пәйзиват қоғуни, қәшқәр анири, атуш әнҗүри, коча өрүки, корла амути, турпан үзүми, қумул чилини, или алмиси қатарлиқ даңлиқ йәрлик мәһсулатлар хәлқара мевә базирида алаһидә нам чиқарған. 6– Айда үҗмә пишқан мәзгилдин тартип таки 10 айғичә болған үч – төт ай шинҗаңда һәрхил мевиләр бир – биригә улишип мәй бағлиған ‹алтун пәсил›. Бу айларда уйғурлар өйигә киргән меһманниң алдиға алди билән мурадиға йетип пишқан һәрхил мевиләрни қойиду йаки беғиға башлап өз қоли билән үзүп йейишкә тәклип қилиду. Уйғурларниң әнәниви адитидә бағқа кирип йегән мевә үчүн һәқ тәләп қилмайду. Адәттә шәһәр ичидә бағ бина қилиш шараити болмиғачқа, шәһәр аһалилири мевә – чевә раса мәй бағлиған мәзгилни таллап, шәһәр әтрапидики йезиларға чиқип ‹бағ сәйлиси› өткүзиду. Бурун қәшқәрдә кәң қанат йайған ‹һәзрәт сәйлиси›, ‹атуш сәйлиси›, ‹бәшкерәм сәйлиси› қатарлиқлар маһийәттә мевә сәйлиси болуп, бу вақитларда бағ – варанлар йирақ – йеқиндин кәлгән меһманларниң сәйлигаһиға айлиниду.

Мушу хил мевә – чевә қатарида йәнә шинҗаңниң қоғун – тавузиниму алаһидә тилға елишқа әрзийду. Болупму қоғун шинҗаңниң алаһидә мәһсулати болуп, уйғурлар қоғун теришқа наһайити әһмийәт бериду. Қоғунниң түри вә тәми җәһәттә мәмликәт бойичә биринчи орунда туриду. Қоғунниң сортлири ичидә қумул қоғуни, қара көсәй, көкчи, бишәкширин, шекәр сүйи, сәвзиназук, қариқаш, хаманчи, чилгә қатарлиқ мәшһур болуп, йазлиқ қоғун вә қишлиқ қоғун дәп айрилиду. Йезиларда һәрбир аилә дегүдәк өзигә йәткүдәк бирәр етиз қоғун – тавуз теришқа адәтләнгән. Уйғурлар қоғун – тавуз теришта уруқ таллашқа наһайити әһмийәт бериду. Қоғунчилар уруқи бузулмиған сортлуқ вә тәмлик қоғунларниң уруқини шу қоғунниң шапиқиға елип, аптапта, қурутуп мәхсус сақлайду. Шу арқилиқ қоғунларниң йәрлик сортлирини әвладтин – әвладқа сақлап кәлгән. Уларниң адитидә вайиға йәтмигән (пишмиған) қоғунларни һәргиз үзмәйду.

Шинҗаңда мевә – чевиләрниң һәм көп, һәм тәмлик болуши бу районниң әвзәл җуғрапийилик шараитқа игә болғанлиқи билән мунасивәтлик. Шинҗаң, болупму мевә – чевә әң көп чиқидиған җәнубий шинҗаң иқлим җәһәттин қурғақ район болуп, бу җайларға күн нуриниң чүшүш вақти әң узун, туприқи мевә – чевә өстүрүшкә толиму мас келиду. Лекин әң муһими, әмгәкчан уйғур хәлқиниң мевә – чевә өстүрүшкә маһирлиқи һәмдә йешиллиқни сөйүштәк гүзәллик тәбиити асасий тәрәп.

Уйғурлар һөл мевиләрдин қуруқ йемиш йаки мевә қеқи тәййарлаштиму өзигә хас алаһидиликкә игә, шуңа һәрқандақ аилидә йилниң һәммә пәсиллиридә дегүдәк һәрхил қуруқ йемишләр болиду. Қуруқ йемиштин башқа, мевиләрниң һәммә түридин дегүдәк йәрлик усулда мурабба тәййарлиниду. Болупму хотән хәлқи мурабба тәййарлашқа адәтләнгән болуп, уни һәм озуқлуқ, һәм миллий дора орнида ишлитиду. Һәрқандақ аилидә меһманниң алдиға қәнт – гезәк орнида өзи тәййарлиған мушу хил мураббаларни тизиду. Мевиләрдин һәрхил пайдилиқ ичимликләрни тәййарлашму уйғурларниң наһайити қәдимки адәтлиридин бири. Мәһмут қәшқириниң ‹түркий тиллар дивани› билән йүсүп хас һаҗипниң ‹қутадғубилик › дастани қатарлиқ нопузлуқ әсәрләрдә уйғурларниң мевә – чевидин тәййарлиған һәр хил ичимликлири һәққидә хели көп мәлуматлар бар, буларниң һәммиси уйғурлар арисида ‹беғи йоқниң җени йоқ› дегән тәмсилниң әмәлийәткә уйғун икәнликини испатлайду.

үзүмчилик

Мәмликәт ичи вә сиртида, турпан ‹үзүм макани› дегән нам билән мәшһур. Дәрвәқә үзүм һәқиқәтән бу вадиниң өзигә хас алаһидә мәһсулати. Турпан вадисиниң тәбиий шараити вә өзгичә һава иқлими үзүм өстүрүшкә наһайити баб келиду.

үзүм һәққидә гәп болғанда идиқут хәлқи уни ташқа айлинип кәткән. ‹Йәттә қиз ривайити› билән бағлайду. Бу ривайәттә :‹йәттә қиз ташқа айлиниш вақтида бойунлиридики үнчә – марҗанлирини чечип бу вадида үзүмни барлиққа кәлтүргән. Шу сәвәбтин қизил сайва қизил йақуттәк йалтирақ, кишмишлири үнчә – марҗанлардәк көркәм. үзүмниң һәр сапиқи йәттә қизниң бойниға есилған үнчиләрдәк ғуҗмәк› дәп һекайә қилиду. Йуқириқилар илаһийлаштурулған уқумлар болсиму, бу вадида заман – заманлардин буйан үзүм өстүрүлүп кәлгәнлики һәммигә айан.

Турпанда ‹үзүми йоқ кишиниң җени йоқ› дегән нәқил бар. Демисиму, тарихтин буйан бу мунбәт тупрақта йашиғучи хәлқләрниң асасий иқтисадий игилики үзүмчилик болуп кәлгән.

Турпан үзүми тәминиң шеринлики (қәнт тәркиби йигирмә бәш пирсәнткә йетиду), сортиниң көп хиллиқи вә мәһсулатдарлиқи билән дунйаға мәшһур. Униң үстигә турпан кишмиш үзүми шинҗаң бойичә һәммидин бурун пишип, базарни игиләйду.

Бу маканда узақ заманлардин буйан бир қәдәр кәң омумлашқан үзүм сортлири кишмиш, узун кишмиш, йоған кишмиш, уруқлуқ кишмиш, қизил сайва, сайва үзүм, ақ үзүм, қара үзүм, ғунчә үзүм, биҗақий үзүм, қизил белиқи үзүм, ақ белиқи үзүм, қашқир үзүм, боғум сайва, һимрик сайва, йумилақ сайва, қапақ сайва, кәнҗи үзүм қатарлиқлардин ибарәт.

Турпанниң йаз пәсли узун, температуриси йуқири, һөл йеғин миқдари аз болғачқа, бу район қурутулған үзүм ишләпчиқиришқа наһайити баб келиду. Шуңа турпан вадисидики һәрбир аилиниң өгзисидә, шамал өтүшүп туридиған очуқчилиқта қәд көтүргән үзүм қурутуш чүнчилири болиду. Әмгәкчан турпан хәлқи үзүм қурутуш техникисиға маһир. Шуниң үчүн турпанниң қурутулған кишмиш үзүми йешил мәрвайиттәк көркәм болуп, уйғурларниң алаһидә йәрлик мәһсулати сүпитидә хәлқара базарда сетилиду.

Һоң қоғуни

Уйғур деһқанлириниң қоғунлири һазир хәлқара базарларда ‹хамигуа› (мәниси қумул қоғуни) дегән нам билән мәшһур. Әмәлийәттә, ‹хамигуа› дәп аталған бу қоғун идиқут бағридики пичан наһийисиниң гүзәл мәһәллилиридин бири болған һоң дегән җайдин чиқидиған алаһидә сортлуқ ‹һоң қоғуни›ниң тарихи намидин кәлгән.

Дәрвәқә, һоң қәдимдин тартип қоғун өстүрүлүп кәлгән җай, һоңниң тописи қара чилан тупрақ болуп, бир қисим җайлири нәм тартип туридиған шорлуқтин ибарәт. Һоң хәлқи қәдимдин башлап мушу әвзәл тупрақ шараитидин пайдилинип, нәм йәрниң үстигә өрләп қалған шорни қезип ташлап қоғун терип кәлгән. Бу җайда башқа районларға охшашмиған һалда, қоғун чөнәк тартилмай терилиду һәмдә суғирилмайду. Чүнки йәрниң әслидики нәми қоғун пәләклириниң өсүшигә йетәрлик шараит һазирлап бериду. Қоғун пәләк тартишқа башлиғанда, һәрбир түп қоғунниң түвигә йава буйа, бедә, йантақ йаки мувапиқ миқдарда йәрлик оғут (асасән қой вә қуш майақлири) көмүлиду. Шуниң үчүн һоңниң қоғуни бәкму шерин, ташқи көрүнүшиму киши зоқланғудәк чирайлиқ, торлиниши тәкши, гөши қелин, шапиқи непиз, йейишлик, чоң – кичиклики бир хил, түри көп, сақлашқа чидамлиқ болуштәк алаһидиликләргә игә.

Қоғунниң сорти асан бузулиду. Шу сәвәбтин бу вадидики қоғунчилар қоғун сортини сақлап қелишта уруқ елишқа вә уни сақлашқа алаһидә әһмийәт берип кәлгән. Улар қоғун уруқи елишниң бир йүрүш әнәниви усуллирини йаратқан. Мәсилән, қоғунчиларниң тәҗрибисидин қариғанда, әгәр қоғунниң уруқи тумшуқ тәрәптин елинса, қоғунниң әсли сорти бузулуп шалғутлишип кетидикән; Әгәр уруқ сапақ түвидин елинса, қоғун ушшақ чүшидикән; Шуниң үчүн уруқ таллашта қоғунниң тумшуқи вә сапиқи тәрәптики уруқлар чүшүрүветилип, оттуридики уруқ елинидикән, елинған бу уруқ йуйулмастин телипи билән қошуп шапаққа илинип өз пети қурутулидикән. Қуруған уруқни өз түри бойичә температуриси мувапиқ тәңшәлгән өйдә йүз йилғичә сақлисиму бузулмайдикән. Мушу әнәниви адәт бойичә һоң хәлқи узақ әсирләрдин буйан қоғунчилиқ кәспини әтивар билип, ‹һоң қоғуни›ниң әсли сортлирини сақлап қалған.

Һоңда узундин буйан терип кәлгән йәрлик қоғун түрлириниң нами төвәндикичә:

Көкчи қоғун (буниң қара көкчи, ақ көкчи, һөр көкчи, айсихан көкчи, сериқ көкчи дегән түрлири бар); Бишәкширин (әсли бишәкширин, буниң узун бишәкширин, қара бишәкширин, сериқ бишәкширин дегән түрлири бар) миҗигән (буниң миҗигән, қарақаш миҗигән, сериқ миҗигән дегән түрлири бар); Ала қоғун (буниң сериқ ала, көк ала, ақ ала дегән түрлири бар); Бәгзадә, постипийаз, нашекәр, ақнават, шекәр сүйи, хаманчи, ойниғуч (чилгә) қатарлиқлар.

Һоң қоғунлири ичидә миҗигән, қара миҗигән вә һөр көкчи дунйа базарлирида һәммидин әтиварлиқ қоғун сортлири һесаблиниду.

Демәк, һоң – уйғур деһқанлири әсирләрдин буйан есил қоғун түрлирини йаритип дунйаға тонутқан идиқут бағридики мәшһур җайларниң бири.

Чүнчә

Турпанниң кишмиш үзүми өзиниң шерин тәми, постиниң непизлики, мәһсулатиниң йуқирилиқи, һәммидин бурун пишқанлиқи, қурутулуп узун муддәт сақлашқа болидиғанлиқи қатарлиқ алаһидиликлири билән дунйаға мәшһур.

Турпанда шәһәр сиртидики егиз йәрләргә, өгзиләргә селинған төт теми күнгүрилик өйләр көзгә челиқиду. Бу өйләр үзүм қурутуш үчүн йасалған болуп ‹чүнчә› дәп атилиду. Чүнчә омумән шамал уруп туридиған йәрләргә селиниду. Чүнчиниң төт теми мәлум өлчәмдә төшүк болуп, теминиң егизлики үч – төт метир әтрапида болиду, үсти йапма болиду, чүнчиниң ичигә күн нури чүшмәйду, чүнчиниң ичигә бойидин бойға бадра орнитилиду. Бадриларға төшүк тешилип қозуқ қеқилиду. Бу қозуқ ‹тикән› дәп атилиду (турпанниң бәзи йәрлиридә болса ‹чаққа› дәпму атилиду). үзүм пишқанда 8 – айниң 15 – күнлиридин башлап) мәхсус устилар тәрипидин үзүм сапиқи билән ашу тикәнгә есилиду. үзүм қириқ – әллик күндә қуруйду. үзүм қуруғанда тикәнни силкигәндә үзүм йәргә төкүлиду. үзүм сайә йәрдә, шамалда қуруйдиғанлиқи үчүн рәңги йешил, сөсүн болиду. Бу хил үзүмни узақ вақит сақлиғили болиду. Бу бир чүнчидин қанчилик һосул алғили болидиғанлиқини мөлчәрлигили болиду. Демәк, ‹чүнчә› турпан уйғурлириниң узун әсирлик әмгикиниң мевиси.

Түгмән

Тарих тәтқиқатчилири тарим бостанлиқи әтраплири деһқанчилиқ игиликиниң әң дәсләпки ана маканлиридин бири икәнликини көрситиду. Һәммигә айанки, тарим бостанлиқида йашиғучи уйғурлар миладидин хели бурунла шәһәрлишип, көчмән чарвичилиқтин олтурақ деһқанчилиқ, қол һүнәрвәнчилик кәспигә қарап йүзлинишкә башлиған. Шуниң билән деһқанчилиқ зираәтлириниң түри көпәйгән. Бу һал дан айриш вә йанҗиш қораллирини тәқәзза қилған. Буниң билән деһқанчилиқ зираәтлирини йанҗип ун қилип, нан, унлуқ тамақ қатарлиқ пишшиқ йемәкликләрни истемал қилиш хәлқимизниң турмуш адитигә айланған. Мушу еһтийаҗ асасида уйғурларниң әң дәсләп су түгминини кәшип қилған. Түгмән инсанларниң озуқлиниш мәдәнийитини бейитип, маддий турмушниң йахшилиниши вә көп хиллишишни илгири сүргән.

Уйғурлар арисида түгмәнниң қачан, қәйәрдә вә ким тәрипидин кәшип қилинғанлиқи һәққидә қолимизда мукәммәл тарихий материйал болмисиму, лекин униң нами хели бурунқи тарихий материйалларда тилға елиниду. Керийә наһийә базириниң тәхминән икки йүз оттуз километир җәнубидики керийә дәрйаси бойичә җайлашқан марҗанлиқ харабиси ( бу шәһәр миладиВИ â€“ ИВ әсирләрдә харабиликкә айланған) дин төт пай түгмән теши тепилған. Турпан астанә вә қара ғоҗидики ИХ â€“ ИВ әсирләргә тәәллуқ қәбриләрдин буғдай, буғдай унидин тәййарланған нан, чөчүрә қатарлиқ пишшиқ йемәкликләр тепилған.

Мәһмут қәшқириниң ‹түркий тиллар дивани› намлиқ әсиридә ‹үгүтчи› (ун тартқучи, түгмәнчи), ‹итәго› (түгмәндә үстигә айланғучи таш орнитилған йағач қулақ), ‹қоғуш› (қош, нор), ‹тәгирмән қоғуши› (түгмән нори), ‹сибәк› (сөвәк), ‹сүкән›, ‹чиғри› (түгмән чақи), ‹түшүргү› (чүшүргә), ‹йармаш ун› (йумшақ тартилған ун), ‹тәгирмән тишәди› (түгмән тешини чәкти) (мәһмут қәшқири: ‹түркий тиллар дивани› уйғурчә нәшри, И том, 72–, 184–, 478–, 505–, 549–, 637– бәтләр вә ИИИ том, 54–, 364– бәтләргә қараң) қатарлиқ сөзләр учрайду. Бу һал бизгә қараханлар дәвридә тарим вадисида түгмәнниң кәң дәриҗидә омумлишип кәткәнликини чүшәндүрүп бериду.

Уйғурларниң әнәниви озуқлуқ адитидә ундин йасалған тамақларниң түри наһайити көп болуп, бу әнәнә һазирғичә давамлишип кәлмәктә. Бу әһвалму су түгмини уйғурларниң әнәниви кәшпийатлириниң бири икәнликини испатлайду.

Уйғурлар арисида түгмәнчилик мәхсуслашқан һүнәр – кәсип болуп, су түгмини әмәлийәттә, су илми, механика илми, бинакарлиқ, деһқанчилиқ, қол һүнәрвәнчилик, иқтисад қатарлиқ илим – пәнгә алақидар болған мурәккәп техникилиқ қурулма һесаблиниду. У ериқ – өстәң шарқиратмилириниң үстигә қурулиду. Суниң көп азлиқиға қарап бир ташлиқ түгмән, икки ташлиқ түгмән... Дәп айрилиду. Бир ташлиқ түгмән еһтийаҗлиқ болған суниң миқдари бәлгилик болғачқа, әгәр өстәңдә артуқ су болса түгмән нориниң йенидики чүшүргә арқилиқ тәңшәйду. Адәттики түгмән түгмәнхана (үгүт тазилап тәййарланған дан қойуш өйи, ун тартишқа кәлгәнләр йатидиған өй вә ун тартиш өйи қатарлиқ бөләкләргә бөлүниду), нор, тақақ, чақ, таш, сүкән, чанақ, чеқилдуруқ, хампа, әлгәк, қопарғу... Қатарлиқлардин тәркиб тапиду. Түгмәнчи бәлгилик һүнәр – техникиға игә болған киши болуп, у бәлгилик қәрәлдә ташни чүшүрүп чекип туриду. Шу арқилиқ униң сүпәтлик болушиға капаләтлик қилиду.

Уйғурлар олтурақлашқан йеза – кәнтләрниң мутләқ көпчиликидә су түгмини болуп, заманиви ун завутлири қурулуштин бурун хәлқимиз асасән түгмәнгә тайинип озуқлиниш мәсилисини һәл қилған. Җәнубий шинҗаңда ‹түгмәнбеши›, ‹түгмәнлик›, ‹йақитүгмән›, ‹түгмәнериқ›, ‹қоштүгмән›, ‹җаңгалтүгмән›, ‹қириқтүгмән› қатарлиқ түгмәнгә алақидар нам билән атилидиған йеза – кәнтләрниң наһайити көп болушиму уйғурларниң маддий адәтлири ичидә түгмәнчиликниң алаһидә рол ойниғанлиқини көрситиду.

Дәврниң тәрәққийатиға әгишип, йәрлик түгмәнләрниң сани бурунқиға қариғанда азлап кәткән болсиму, лекин хәлқ аммиси завут униға қариғанда түгмән унини әтиварлиқ билиду.

Идиқут бағридики кәшпийатлар

Идиқут – қәдимки уйғурчә сөз болуп, мәниси ‹бәхт (қут) бәргүчи тәңри›демәктур. Бу җай һазирқи турпан ойманлиқини көрситиду. Турпан ойманлиқи деңиз йүзидин бир йүз әллик төт метир чоңқур болуп, қурғақ һава килиматиға игә.

Идиқут – уйғурларниң әң қәдимки ана йуртлириниң бири болуп, бу җайниң нәччә миң йиллиқ парлақ мәдәнийәт тарихи бар. Һазирғичә изи өчмигән йарғол қәдимки шәһири, идиқут харабилики, безәклик миң өйи қатарлиқ асар әтиқә орунлири идиқут мәдәнийитигә гуваһлиқ берип туриду.

Идиқут уйғурлири қәйсәр вә әмгәкчан хәлқ болуп, узақ тарихтин буйан өзгичә җуғрапийилик шараитқа игә бу мунбәт земинни гүлләндүрүш йолида нурғун кәшпийатларни йаратқан, өзигә хас алаһидә мәһсулатларни ишләп чиқарған. Мәсилән:

Кариз

Кариз – идиқут хәлқлириниң пәм – параситиниң җәвһири вә өзигә хас кәшпийати. Идиқут теғи бағридики әҗдадлиримиз өзлири иҗад қилған мушу каризға тайинип бу вадини бүгүнкидәк мунбәт бостанлиққа, дунйаға мәшһур ‹үзүм шәһири› гә айландурған. Шуниң үчүн идиқут хәлқи каризни ‹һайатлиқ мәнбәси› дәп тәрипләйду.

Техи йеқинқи йилларғичә турпан вадисиниң асаслиқ су мәнбәси кариз иди. Кариз худди адәм бәдинидики қан томурлардәк турпан, пичан, тоқсун районлириға мәркәзләшкән.

Кариз, онлиған, йүзлигән йәр асти су қудуқлириниң өз ара туташтурулушидин йасалған йәр асти сүйини йәр үстигә башлайдиған аҗайип мөҗизилик бир хил ериқ болуп, у пәқәт идиқут бағриниң йәр түзүлүшигә маслашқан.

Узақ заманлар илгири идиқут тағ бағрида сулуқ булақ болған, әсирләрниң өтүши билән булақ сүйи йәр үстигә етилип чиқалмай, су қатлими пәсләп кәткән, кишиләр суни чиқириш мәқситидә йәрни чоңқур колап, булақ сүйиниң раван еқишиға капаләтлик қилған. Буниң билән әң дәсләпки бир қудуқлуқ кариз барлиққа кәлгән. Кейин суни көпәйтиш үчүн қудуқ билән қудуқни бир – биригә туташтуридиған йәр асти ериқ чепип, ериқ ичидики топиларни сиртқа йөткәш үчүн ‹түңлүк› ачқан. Мушу түңлүк арқилиқ қудуқни туташтуридиған йәр асти қаналниң топилирини йағач чиғриқ йаки қол күчи билән йәр үстигә тартип чиқарған. Һазирғичә ‹йәттә қиз›ниң таш һәйкили бар тағ бағридики қуруп кәткән бир қудуқлуқ, икки қудуқлуқ кариз излири буни испатлайду. Каризлар йәр тәкшиликигә асасән, егизликтин пәсликкичә қарап колиниду. Бағ тәрипи чоңқур болуп, барғансери тейизлишип ахир йәр үстигә улиниду. Һазирғичә бу йуртта қезилған каризларниң әң узуни он километир әтрапида болуп, икки йүзгә йеқин қудуқи бар. Пичан наһийисиниң чиқтим йезисидики кичик каризниң узунлуқи йәттә йерим километир болуп, бир йүз атмиш бәш қудуқи бар. Пичан ләмҗиндики ‹сәптә гор› каризиниң узунлуқи 7.75 Километир болуп, бир йүз сәксән қудуқ бар. Пичан даланкариздики ‹һулуң› каризиниң узунлуқи сәккиз километир болуп, бир йүз тоқсан бәш қудуқ бар. Мушундақ каризлардин турпан вадисида нәччиси болуп, омумий узунлуқи бәш миң километирдин ашиду.

Кариз сүйи һәм соғуқ, һәм сүзүк болғачқа, турпанниң қириқ градустин ашидиған йазниң иссиқ күнлиридә кариз ичигә кирип олтуруш вә су ичиш, кишигә һузур беғишлайду.

Гәрчә һазир су қурулуш әслиһәлириниң заманивилишишиға әгишип, турпан вадисиниң су мәсилиси асасий җәһәттин һәл болған болсиму, кариз идиқут бағрида йәнила өз карамитини көрситип кәлмәктә.

Қисқиси, худди русийә алими грум грҗимайлоп ейтқандәк: ‹уйғурларниң аҗайип парасәтлик билән турпанда иҗад қилип чиққан һәйвәтлик қәдимий кариз су иншаати – уйғур миллитиниң йеза игиликиниң наһайити бурунқи заманлардила йүксәк дәриҗидә тәрәққий тапқанлиқини көрситиду. Уйғурларниң кариз мисирлиқларниң пирамидасидин қелишмайдиған, қайил қиларлиқ күчкә игә су иншаатидур›.

Әр қанити – ат

Ат – инсанларниң тәрипидин әң дәсләп қолға өгитилгән һайванларниң бири. Атниң көндүрүлүши көчмән чарвичиларниң турмушида интайин муһим рол ойниғанлиқи ениқ. Көплигән археологийилик тәкшүрүшләр нәтиҗиси шуни испатлидики, һазир дунйаниң һәрқайси җайлиридики атлар оттура асийаниң оттура қисмидин тарқалған. Атни көндүрүшму әң аввал мушу райондин башланған. Шуниң үчүн мушу районда тарихтики ‹атлиқлар мәдәнийити› дәп аталған мәдәнийәт дәври барлиққа кәлгән.

Ат йалғуз чарвичилиқ игиликидә кәм болса болмайдиған бирдинбир ишләпчиқириш қорали болупла қалмастин, бәлки йәнә деһқанчилиқ игиликидиму әң муһим асаслиқ қоралдур. Шуниң үчүн уйғурлар қәдимдин башлап атни интайин улуғлап кәлгән. Қәдимки уйғур еослирида атниң образи һәммидин йуқири туриду. ‹Оғузнамә› епосида атму худди ‹көк йайлилиқ бөрә›гә охшаш муқәддәсләштүрүлгән вә илаһийлаштурулған. Уйғурларниң қәдимки палчилиқ китаби ‹ирқ пүтүк›тә ат омумән йахшилиқ, бәхтниң бәлгиси қилинған. Униңдин ташқири хәлқимиз арисида қәдимдин тартип бүгүнгичә ‹дулдул› һәққидә наһайити көп қизиқарлиқ әпсанә – ривайәт вә чөчәкләр еқип йүрмәктә. Дулдул чүшәнчиси вә етқади маһийәттә атниң илаһийлаштурулуши һесаблиниду. Ат һәқиқәтән һәммә һайванлардин күчлүк вә әқиллик. Бизниң әҗдадлиримиз қәдимдила атниң ашу маһийәтлик алаһидиликини чоңқур һес қилип, уни өзлириниң қанити дәп һесаблиған. Қәдимки орхун уйғур ханлиқи дәвридила атни улуғлаш етиқади түпәйлидин тәңриқут йаки сәркәрдиләр өлсә, уларниң минидиған етиниму қошуп биргә дәпнә қилиш адити болған. Көплигән уйғур қәбристанлиқлирида атниң баш сөңикини мәңгү таш орнида бекитип қойуш адити һазирғичә давамлишип кәлмәктә. Қәдимки дәврләрдә йәнә хәлқимиз атни муқим пул бирлики орнида ишләткән.

Уйғурлар атни һәқиқәтән қәдирләйду. Атни уруш йаки харлашни әң чоң гунаһ дәп қарайду. Улар атни мәхсус еғилда әтиварлап бақиду. Ат еғилға пат – пат исриқ селип туриду. Болупму минидиған атни таллашқа әһмийәт бериду. Бундақ атларни давамлиқ өстәңләргә апирип йуйуп – тарап туриду. Йүгән, егәр җабдуқлириниму хиллап, атқа техиму салапәт киргүзиду. Һарвиға қатидиған атларни алаһидә безәйду. Ат гөши йейиш уйғурларниң етиқадида гәрчә мәни қилинмиған болсиму, лекин атни өлтүрүп йейиш омумлашмиған. Болупму җәнубий шинҗаң уйғурлири ат гөшини асасән йемәйду.

Дәвр тәрәққийатиға әгишип бүгүнки күндә қатнаш ишлири асасән машинилашқан болсиму, лекин ат өзиниң ролини йоқатқини йоқ. Бәлки йеза – қишлақларда һәтта шәһәрләрдә ат һарвилири асаслиқ қатнаш қорали сүпитидә хизмәт қилмақта. Хотән, қәшқәр, ақсу, турпан қатарлиқ уйғурлар топлишип олтурақлашқан шәһәрләрдә кира машинилири билән бәс – бәстә қатнаватқан көркәм ат һарвилири өзигә хас миллий алаһидилики билән чәт әллик сайаһәтчи достларниму өзигә җәлп қилмақта.

Қатнаш – транспорт адәтлири

Уйғурларниң әнәниви қатнаш – транспортида төгә каривини билән ат – ешәк карванлири асаслиқ орунда туриду. Әйни мәзгилләрдики ‹йипәк йоли› содисида уйғур содигәрлириниң төгә карванлири айиғи үзүлмәстин нәччә айлап йүрүп, хәлқаралиқ қуруқлуқ қатнишида үлгә йаратқанлиқи һәққидә һәммигә мәлум болған қизиқарлиқ хатириләр бар.

Төгә уссузлуқ вә ачлиққа бәрдашлиқ берәләйдиған, йаваш әмма күчтүңгүр һайван болуп, у шинҗаңниң җуғрапийилик шараитиға наһайити маслашқан. Шуниң үчүн өтмүштә шинҗаңниң узун йоллуқ қатнишида төгә асаслиқ рол ойниған. Һәрқайси йуртларда уйғурлардин атақлиқ төгичиләр (карван беши) болған. Болупму кәлпин наһийиси, қәшқәр конишәһәрниң опал, ташмилиқ районлири төгә қатнишида мәшһур болуп, бу җайларда төгә беқиш вә өстүрүшниң өзигә хас бир йүрүш адәтлири шәкилләнгән.

Уйғурларниң қәдимки қатнаш адити үстидә сөз ачқанда, уйғурларниң тарихи епоси ‹оғузнамә› ичидики төвәндики абзаслар бизниң диққәт – етибаримизни қозғайду; Оғузханниң ләшкәрлири ичидә бармақлиқ йосун биллиг дегән чевәр бир адәм болуп, оғузханниң уруш ғәниймәтлирини тошушқа егиз бир һарва йасиған, һарвиға җансиз ғәнимәтләрни қачилап, һарвини җанлиқ ғәнимәтләргә тартқузған, нөкәрләр вә әл – җамаәт буни көрүп һәйран болушқан, уларму һарва йасиған, егиз һарва маңғанда, ‹қанға, қанға› дегәндәк аваз чиқарғанлиқи үчүн, униңға ‹қанға› дәп нам қойушқан, оғузхан бу һарвини көрүп күлиду, ейттики; ‹Қанға билән җансиз ғәниймәтни җанлиқ ғәниймәт сөрәп маңидикән, егиз һарвини мәңгү унтуп қалмаслиқ үчүн ‹қанғулуқ саңа ат болсун› йуқириқи парчә арқилиқ оғуз хақан дәвридила егиз чақлиқ һарва қатнаш ишлирида хизмәт қилдурулғанлиқини билгили болиду. Мушу хил һарвиниң кәшип қилинишиму муқәррәрки, уйғурлар билән мунасивәтлик, җәнубий шинҗаң уйғурлири арисида ишлитип келиватқан ‹йар – йар һарва› шәкил җәһәттин ‹қанға› билән охшашлиққа игә.

‹Йар – йар һарва› бәзидә ‹пәйзиват һарвиси› дәпму атилиду. Бундақ һарвиға ат йаки өкүз қетилиду. Чақниң диаметири бир йерим метир әтрапида болуп, чәмбири сериқ сөгәтниң йағичидин йасилиду. Һарва оқиниң узунлуқи икки метир әтрапида болуп, һарвиниң җазиси шу оқ үстигә орнитилиду. Бундақ һарва топилиқ йолларға мас кәлгәчкә, йеза қатнишида асаслиқ рол ойниған.

Уйғурлар арисида һарвиниң түрлири көп болуп, шәһәр қатнишида мәпә һарва кәң омумлашқан. Мәпә ‹йар – йар һарва›ниң өзгәртип ишләнгән йеңи нусхиси болуп, униңда асасән адәм тошуйду. Мәпә һарвиму икки чақлиқ болуп, чақниң ‹диаметири бир метир әтрапида. үсти кимир өй шәклидә йасилип, йан тәрипигә икки көзнәк қойулған. Алди тәрипигә рәхттин пәрдә тартилған болуп, адәттә төт адәм олтурушқа болиду. Мәпә һарва һүнәр – сәнәт җәһәттә көркәм вә нәпис йасилиду. Мәпигә қатидиған атму алаһидә хиллиниду. Атниң бешидин тартип қуйруқиғичә рәтлик һалда йаңақтәк мис колдурмилар есилиду.

Мәпидин башқа йәнә ‹хадик һарва› му кәң омумлашқан. Хадик һарва или, үрүмчи, алтай чөчәк қатарлиқ шәһәрләргә кәң тарқалған. Хадик һарвиниң чақи төт болуп, алди билән чақи кичик, кәйни чақи чоңрақ болиду. Җазиси пәсрәк болуп, ишлитишкә қулай, униңға адәттә бир йаки икки ат қетилиду. Он киши олтурушқа болиду. У шәһәр қатнишидиған ‹аптобус›ниң ролини ойнап кәлгән. Һазирму турпан, қәшқәр, йәкән, хотән қатарлиқ шәһәрләрдә хадик һарвиниң өзгәртилгән шәкли – икки чақлиқ йәңгил һарва қойуқ миллий түскә игә болуп, турмушта қоллиниш даириси интайин кәң. Бүгүнки күндә бу йәрлик һарвилар ‹тойота›, ‹хуаңгуән›, ‹сантана› қатарлиқ заманивилашқан қатнаш вастилири билән бәс – бәстә көплигән чәтәл сайаһәтчилирини өзигә җәлп қилмақта.

Чар базар

Чар базар – һәптиниң һәрқайси күнлиридә башқа – башқа йәрләрдә болуп туридиған сода – сетиқ базириниң нами. Бир йуртта һәрқайси күнләрниң нами билән базар болуп туриду. Мушундақ базарларда айлинип йүрүп тиҗарәт қилғучи ‹чар базарчи› дәп атилиду. Улар улағ йаки башқа қатнаш вастилириниң йардимидә, һәрқайси базарларда сәййарә тиҗарәт қилиду.

Базар күни айрим – айрим бәлгиләнгән орунларда чарва мал базири, җува (ашлиқ базири), гәз мал базири, чәрчин мал базири, көктат базири, айағ кийим базири, баш кийим базири, отун базири, саман базири, йағ базири қатарлиқлар болуштин ташқири, йәнә ашхана, навайхана, қассап дуканлири болиду. Әтраптики деһқанлар өзи ишләп чиқарған нәрсиләрни базар күни сатиду вә өзигә керәклик нәрсиләрни сетивалиду. Бәзиләр сода – сетиқ үчүн базарға келиду. Бәзиләр сода – сетиқ үчүн базарға келиду. Бәзиләр болса өзи йахши көридиған самса, гөш гирдә, кавап қатарлиқларни йейиш үчүн келиду.

Чар базарда турмушқа керәклик нәрсиләрниң һәммиси болиду. Шуңа бәзиләр чар базар күни йәнә бир базар күни болғучә йәткүдәк нәрсә – керәкләрни сетивелип қайтиду.
Чар базар наһайити қизип кетиду, мәддаһлар алаһидә сорун түзүп дастан вә җәңнамиләрни сөзләп кишиләрни түзүп қошқа соқуштуриду, тоху соқуштуриду, йәнә бәзиләр текә ойнитиду, дарвазлар дарға чиқиду, вәһаказалар.

Аилә бақмичилиқ

Уйғурларда аилә бақмичилиқи вә мал бордаш узун тарихқа игә болуп, у алаһидә тәрәққий қилған.

Уйғурлар шәһәрлишип деһқанчилиқ, қол һүнәрвәнчилик вә сода – сетиқ билән шуғуллинишқа башлиғандин тартип, аиливи бақмичилиқни йолға қойуп уни ишләпчиқириш, озуқлиниш вә сода – тиҗарәт ишлири үчүн хизмәт қилдурған.

Уйғурлар асасән кала, қотаз, қой, тоху, өрдәк қатарлиқларни мәхсус бордайду. Кала, қой бордаш вақти 11– айдин 4 – айғичә болиду, мал бордаш үчүн пакиз, шамал өтүшүп туридиған өй тәййарлиниду. Мал оқури йағачтин йасилиду. Мал туридиған җайниң алди егиз, арқиси пәс болиду. Мал бордиғучилар бордилидиған малниң бойи, устихан чоңлуқи, йеши қатарлиқларға алаһидә диққәт қилиду. Бордилидиған малға йава от – чөп, сесиған, қақшал болуп қалған йәм – хәшәк бәрмәйду. Қуруқ от, бедә, саман берилгәндә уларни йуйуп қатмал болса иссиқ суға бесип йумшитип бериду. Бордалған қой, калиға һәләп әткәндә кепәк билән қонақ унини арилаштуриду. Чүнки, йалғуз кепәкла бәрсә униң күчи болмиғачқа мал әт алмайду. Әксичә йалғуз ун бәрсә малниң ичини сүрүветиду. Қойға қонақ беришкә тоғра кәлгәндә йарма қилип йаки қайнитип бериду, адәттә һөл шапақ шалтақни бәрмәйду. Беришкә тоғра кәлсә алди билән шапақни сайидә қурутуп су тәркиби түгәп ширшим болғанда бериду.

Қой сәмришкә башлиғандин кейин алдидин йәм үзмәйду. Йәм – хәшәкниң көп хил болушиға әһмийәт бериду. Мәсилән, һазир бедә берилсә арқидин адәп, униңдин кейин һәләп берип арқидин суғириду. Йәм бериш җәрйанида йәмләргә туз салиду йаки йалаш үчүн шор туз қойуп қойиду. Қой сәмирип йетилишкә башлиғанда ухлатмайду. Бәлки икки тәрипигичә тахта қойуп, қойниң еғирлиқни көтүрәлмәй йиқилип чүшүшиниң алдини алиду. Малниң астини давамлиқ қурутуп туруштин ташқири, бурун, қулақ, туйақлирини тәкшүрүп малда пәйда болидиған һәрхил кесәлликләрниң алдини алиду. Малниң иштиһаси тутулса, бурниға су мейи сүркәп йаки пийаз йегүзүп иштиһасини ачиду. Кала бордашму ашу хилда болуп, йәм – хәшәклиригә қонақ шехи, мевилик дәрәх йопурмақлири қошуп берилиду. Бордилидиған қой күнигә оттура һесаб билән бәш йүз грамдин сәккиз йүз грамғичә, кала бир йерим килогирамдин икки килогирамғичә йәм йейиши лазим. Мушу хилда баққан қойларниң омумий еғирлиқи бир йүз ондин бир йүз йигирмә килограм, гөш еғирлиқи йәтмиштин сәксән килогирамғичә, калиниң гөш еғирлиқи икки йүз әллик килограмдин үч йүз килогирамғичә болуп йетилиду.

Уйғурлар адәттә, тоху, өрдәкни мәхсус катәк йасап, һәрбирини бир катәккә солап айланмайдиған қилип туғузуп қонақ хемирини ечитип берип бордайду. Мушундақ усул билән бирәр һәптә ичидә тохуға сәккиз йүз гирамдин бир килогирамғичә, бир өрдәккә бир килограмдин бир йерим килогирамғичә әт қондуриду. Бу хил бордаш қиш күнлири елип берилиду. Һәрқайси җайларда мал бордашни кәсип қилған мәхсус кишиләр болуп, у сода – тиҗарәтниң бир хил шәкли һесаблиниду.

Әнәниви зираәт пәрвиши вә ашлиқ сақлаш

Уйғурлар турмушида деһқанчилиқ ишләпчиқириш игилики қәдимки заманлардин башлап муһим орунни тутуп кәлгән. Бу җәрйанда улар деһқанчилиқниң бир йүрүш әнәниви усуллирини йаритипла қалмастин, шуниң билән бирликтә йәнә зираәтләрни пәрвиш қилиш вә ашлиқ сақлашниң өзигә хас усули вә чарә тәдбирлирини ихтира қилған.

Зираәт пәрвиши – шинҗаң чоң қуруқлуқниң мәркизигә җайлашқанлиқи, деңиз – окйанлардин йирақ болғанлиқи үчүн, бу районда ички қуруқлуққа хас типик қурғақ иқлим шәкилләнгән. Униң үстигә төт пәсилниң пәрқи көрүнәрлик болуп, тарим бостанлиқи, или вадиси вә җуңғар ойманлиқлири елимиздики мәшһур ашлиқ маканлири һесаблиниду. Уйғур деһқанлири өз райониниң тәбиийи шараити вә иқлим шараитиға асасән, зираәтләрни пәрвиш қилиш вә уни зийандаш һашаратлардин сақлашниң бир йүрүш әнәниви йәрлик усуллирини тапқан.

Деһқанлар зираәтләр йумран майса мәзгилидә униң йопурмақлири вә ғолида зийандаш һашарәт асан пәйда болидиғанлиқини алдин мөлчәрләп, зираәтләргә мувапиқ миқдарда күл чачиду йаки етиз бешиға күлни дөвиләп, уни шамалниң йөнилишигә қарап соруйду. Нәтиҗидә күл зираәткә тәкши қонуп, униңдики һашаратларни өлтүриду. Униңдин башқа зираәттики ‹дат› чүшүш кесилигиму күл чечиш усули билән тақабил туриду.

Йәнә һаваниң тасадипий тинчиқ болуши билән зираәтләр үстидә қанатлиқ һашарәтлар пәйда болғанда, шамал йөнилишидә туруп адрасман чакандисини көйдүрүп шамал күчи билән етизлиқни ислап қуртни йоқитиду. Җәнубий шинҗаңда йаз айлири көп чиқидиған иссиқ шамал дәстидин зираәтләрдә асанла ‹һал кесили› пәйда болиду. Бундақ пәйттә терәк шахлирини кесип етизлиқниң шамал келиш йолиға қадап қойиду. Бу иссиқ шамалниң һал келиш йолини тосиду һәмдә шахлар иссиқ шамални өзигә сүмүрүвалиду. Деһқанлар арисида йәнә охшиған зираәтләргә ‹көз тәгмисун› (маһийәт һал чүшмәслик үчүн) терәк шахлириниң учиға қурақ латилардин тикилгән қорчақ есип қойуш удумиму бар.

Чекәткә зираәтләрниң әң чоң дүшмини болғачқа, деһқанлар чекәткә йоқитишқа алаһидә әһмийәт берип, чекәткиниң пәйда болуш, көпийиш вақитлирини пухта игилигән. Деһқанлар чекәткиниң көпийиш вақтини 9 – 10 айлар дәп бекитиду. Униң туғуш орни отлақ йаки йумшақ топа арилири болғачқа, чекәткә туғуш мәзгилидин бурун, униң увисини қезип йоқитиду. Йоқалмиған чекәткиләр 4–, 5– айларда увисидин чиқип зираәткә һуҗум башлайду. Бундақ чекәткиләрни йоқитиш үчүн һәр йүз қәдәмгә бир ғулач кәңликтә, бир метир чоңқурлуқта ора колап, кишиләр һәр тәрәптин чекәткиләрни қоғлап ориға қамайду. Андин ориға от қойуп, чекәткиләрни отта өртәп йоқитиду.

Ашлиқ сақлаш

Уйғурлар адәттә ашлиқни тағар, ханпа (йағач сандуқ), бадаң (чивиқ тоқулма севәт) қатарлиқларда сақлайду. Йөткәш имканийити болмиған көпрәк йирик ашлиқни узақ муддәт сақлашқа тоғра кәлгәндә мәхсус ора йасап сақлайду. Ашлиқ ориси үчүн қуруқ йәр таллиниду. Ашлиқ ориси икки хил болиду. Бири, үсти очуқ туз коланған ора, йәнә бири, ич гөр қазғанға охшаш йасалған гәмә, һәр иккисиниң ичи тәрипи һак, туз арилаштурулған саманлиқ лай билән сувулиду. Бундақ сувақтин чашқан, ағмиған қатарлиқ ашлиқ ‹оғри›лири өтәлмәйду вә ашлиқ бузулмайду. Ориниң ағзи топа чүшмәйдиған вә һава кирмәйдиған қилип мәһкәм етилиду. Тарим әтрапидики қумлуқ кәнтләрдә деһқанлар артуқ ешинча ашлиқлирини тал йаки тоғрақ чивиқлиридин йасалған чоң бадаң (гүмбәз шәкилдә тоқулған севәт)ға қачилап ағзини мәһкәм бекитип, уни қум астиға көмүп сақлайду. Бундақ сақланған ашлиқ нәччә йиллар турсиму бузулмайду.

Бедик

Һәрқайси районлардики қойуқ йәрлик вә миллий түскә игә чар базар содисиниң тәрәққийатиға әгишип, сода ишида икки тәрәпни келиштүргүчи бедик (дәллал дәпму атилиду) ләр пәйда болди. Бедикләрниң пәйда болуши билән тавар алмаштурушниң дәсләпки биваситә шәкли (содилашқучи А вә Б тәрәп) вастилик шәкилгә өзгәрди. Йәни бедикләр чарбазар содисиниң мәхсус башқурғучиси вә тәшкиллигүчиси сүпитидә оттуриға чиқип, сатқучилар қолидики таварларни келишим баһада өткүзүвелип, истемалчиларға пүтүшкән баһада сетип бериш арқилиқ, дәсмайә салмай арилиқтин ‹тапан һәққи› тапти. Бундақ сода шәкли барғансери адәткә айлинип, базар содисиға кәлгән кишиләр өзлириниң сатмақчи болған таварлирини алди билән ашу бедикләргә өткүзүп берип, андин кейин йәнә өзлиригә керәклик боған таварларни ашу бедикләрниң қолидин алидиған болди.

Уйғур районлиридики сода базарлири таварларниң түри бойичә (мәсилән, отун – йағач базири, сандуқ базири, кәтмән базири, пахта базири, ашлиқ базири, қой базири, ешәк базири, ат – кала базири, йип базири, хам (мата) базири, қуруқ мевә базири, сәй – көктат базири... Дегәнләрдәк) мәхсус орунға җәмләнгән болуп, һәрқайси базарларниң өзигә хас бедиклири болған. Уйғурлар арисида көпрәк чарва базиридики содини келиштүргүчиләрни ‹бедик› дәп аташ омумлашқан. Бундақ кишиләрниң исмиму ‹палани бедик›, ‹пустани бедик› дейилип, бу аталғу шу хил кишиләрниң сүпитигә айлинип қалған. Улар наһайити тимән, содида чевәр һәм сөзмән болуп, базарға киргән һәрқандақ чоң – кичик чарва шәртсиз һалда ‹бедик›ниң қолиға тапшурулған.

Бедикләрниң содини башқуруш адити адәттә икки хил шәкилдә болатти: бири, мал игиси (сатқучи) билән ‹бедик› у малға еһтийаҗлиқ истемал қилғучи (алғучи)ни издәп, көңлигә пүккән баһаға кәлтүрүп сатқандин кейин, мал игиси билән түзгән баһа келишими бойичә нәқләштүрүп, қалған пайдисини өзи алиду. Әгәр келишкән баһада саталмиса, сатқучи билән йәнә бир қетим келишип, баһани мувапиқ төвәнлитиду йаки келәр қетимлиқ базарғичә сетип қойушқа борун (капаләт) болуп, мални өзи елип қалиду. Иккинчи хил шәкил, мал игиси билән ‹бедик› баһа келишими түзмәстинла, ‹ бедик› униң мелини өткүзүвалиду. Мал алғучини тапқандин кейин, сатқучи билән алғучини тәннәрх җәһәттә нәқ мәйданда өз ара келиштүриду. Келиштүрүш усули көпинчә ‹йәң содиси› арқилиқ болиду. ‹Бедик› бирдәм сатқучи билән йәң ичидә малниң баһасини тохтитиду, йәнә бир дәм алғучи билән йәнә шу усулда тилсиз келишиду. Ишқилип бир амал билән икки тәрәпни келиштүриду. Хәлқ ичидә һәрбир бармақниң муқимлашқан пул қиммити болуп, чоң – кичик бармақларға охшашмиған дәриҗидә мәлум пул бирликиниң ролини ойнайду. Шундақ қилип ‹йәң содиси› арқилиқ ‹бедик› икки тәрәпни келиштүргәндин кейин, адәт бойичә сатқучи билән сетивалғучиниң оң қолини тутуп, ‹йапирим, һәр иккиңларға қотатсун!› дәп , уларниң алиқанлирини йәр (тупрақ)гә сүриду. Содиға тупрақни гуваһчи қилиш, уйғурларниң қәдимки тупрақни улуғлаш етиқадиниң өрп – адәттики ипадиси һесаблиниду. Буниң билән шу бир қетимлиқ сода айағлишиду. ‹Бедик›ниң әҗри үчүн һәр икки тәрәп мәлум нисбәттә ‹шеринканә› бериду. Бәзи районларда ‹бедик›ниң ‹салачилиқ һәққи› шу малниң бекитилгән баһасиға қарап мәлум нисбәткә муқимлашқан. Чар базар содисидики бу әнәниви адәт һазирғичә йәрлик базарларда давамлишип кәлмәктә.

Уйғур Оруп Адәтлири намлиқ китаптин әлинди